MUZEUM HISTORYCZNE - PAŁAC W DUKLI

Muzeum Historyczne - Pałac w Dukli
ul. Trakt Węgierski 5 38-450 Dukla
tel. +48 13 43 300 85 tel./fax +48 13 43 302 36

e-mail: muzeum@dukla.pl
www.muzeum.dukla.com.pl

Muzeum czynne codziennie z wyjątkiem:
1 stycznia, pierwszego dnia Wielkanocy, 1 listopada i 25 grudnia

Godziny otwarcia:
październik - kwiecień: 10.00 - 15.00
maj - wrzesień: 10.00 - 17.30

Ceny biletów:
bilet normalny – 6,00 zł
bilet ulgowy – 3,00 zł

DUKLA
Historyczne początki miejscowości sięgają II połowy XIV wieku, a według niektórych przekazów może nawet XIII w. W czasach nowożytnych była ważnym miastem na tzw. „trakcie węgierskim” - winnym szlaku handlowym. W XVI wieku Dukla miała komorę celną, posiadała liczne królewskie przywileje na jarmarki, targi, składy towarów. W wieku XVIII ulokowali w Dukli swoją rezydencję Mniszchowie - jeden z najznaczniejszych rodów magnackich ówczesnej Rzeczypospolitej, co sprawiło, że rozkwitło tu życie kulturalne i polityczne.

Wjeżdżając do Dukli od północy mamy po jednej stronie najpierw późnobarokowy zespół klasztorny OO. Bernardynów, gdzie przechowywane są relikwie św. Jana, nieco dalej „perłę polskiego rokoka” - kościół p. w. św. Marii Magdaleny, a naprzeciwko zespół pałacowo - parkowy, będący siedzibą Muzeum.

MUZEUM
Muzeum w Dukli dała początek wystawa ukazująca Operację Karpacko-Dukielską 1944 roku - jako największą bitwę górską w czasie II wojny światowej. Wystawę zorganizowano w 1964 roku w ramach obchodów 20. rocznicy bitwy dukielskiej, w pomieszczeniach jednej z oficyn pałacu Mniszchów. Od 1968 roku funkcjonowało jako Oddział Wojskowy Muzeum w Krośnie, autonomię uzyskało w 1972 roku pod nazwą Muzeum Braterstwa Broni. W latach 1975-1982 Muzeum sukcesywnie przejmowało od Skarbu Państwa budynki pałacowe oraz 11 hektarowy park i gospodarstwo ogrodnicze, co umożliwiło scalenie kompleksu pałacowo-parkowego. We wrześniu 1984 roku w 40. rocznicę Operacji Karpacko - Dukielskiej (nazywanej inaczej Dukielsko-Preszowską), w odremontowanym głównym budynku pałacowym, otwarto wystawę pod nazwą: „Operacja Dukielsko-Preszowska 1944 roku na tle wydarzeń II wojny światowej”. W 1991 roku zostało przekształcone na Muzeum Historyczne - Pałac w Dukli. Od 1 stycznia 1999 roku jest jednostką Powiatu Krośnieńskiego. Muzeum gromadzi zbiory z historii Dukli, dukielskiego zespołu pałacowo - parkowego, historii militarnej regionu oraz eksponaty artystyczne - malarstwo, grafikę i inne.

Siedzibą Muzeum jest zabytkowy zespół pałacowo-parkowy Mniszchów z II połowy XVIII wieku. Ten najokazalszy w architekturze Dukli obiekt łączy w sobie bogatą historię i symbolizuje świetność miasta. W ciągu wieków budowla ta przechodziła trzy fazy gruntownej przebudowy, zmieniając kształt, styl i wielkość. W swych początkach była zamkiem renesansowym, wzniesionym około połowy XVI wieku, prawdopodobnie przez Jana Jordana, herbu Trąby. Zamek ten w następnym stuleciu popadł w ruinę. Za sprawą Franciszka Bernarda Mniszcha, starosty sanockiego, kasztelana sądeckiego (brata carycy Maryny) w latach 1636 - 1638 został odbudowany w obrębie nowożytnej fortyfikacji bastionowej, założonej na planie czworoboku, w typie „palazzo in fortezza”. Pracami wykończeniowymi zajął się, między 1696 a 1709 r., jego wnuk Józef Wandalin Mniszech, ważna osobistość w XVIII-wiecznej Polsce.

Kolejny okres rozbudowy i przebudowy obiektu - w ogólnym kształcie zachowanego do dziś - przypada na lata 1764-1765 i wiąże się z ostatnim sukcesorem z linii dukielskiej Mniszchów - Jerzym Augustem Wandalinem, marszałkiem nadwornym koronnym, starostą generalnym wielkopolskim, późniejszym kasztelanem krakowskim i jego żoną Marią Amalią (Amelią) z Brühlów (córką Henryka Brühla, ministra skarbu na dworze Augusta III). Mniszchowie poróżnieni z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim przenieśli się wówczas z licznym i świetnym dworem z Warszawy do Dukli. Wzorując się na modzie francuskiej podjęli prace budowlane, przekształcające warownię w założenie pałacowo-parkowe. Rozbudowano wtedy pałac w kierunku zachodnim, podwyższono o jedną kondygnację i nakryto dachem mansardowym. Główną fasadę zwrócono ku zachodowi, przez co zmieniono oś założenia z południowej na zachodnią. Równocześnie po bokach pałacu stanęły - częściowo na dawnych bastionach - dwie trapezoidalne oficyny. Przed elewacją frontową urządzono półkolisty dziedziniec, a po przeciwnej stronie założenia (wschodniej) ogród, wzorowany na symetrycznych zarysach ogrodów francuskich o układzie tarasowym z parterami wodnymi i kwiatowymi, charakterystycznymi ciągami alejowymi i układem osi widokowych. Nie zabrakło w nim wspaniale wkomponowanych rzeźb figuralnych, mostków na groblach i teatru. Park ten był jednym z piękniejszych w Polsce. Całość założenia otoczono ogrodzeniem murowanym z bramą wjazdową na osi pałacu. W ten sposób powstała późnobarokowa rezydencja magnacka w stylu francuskim, w typie „entre cour et jardin”, prawdopodobnie według projektu architekta drezdeńskiego Jana Fryderyka Knöbla, pod kierunkiem Leonarda Andrysa nadwornego budowniczego Mniszchów.

W latach 1764 - 1778 pałac należał do ważnych ośrodków życia kulturalnego, towarzyskiego i politycznego w ówczesnej Polsce. Duszą środowiska była utalentowana muzycznie i artystycznie, spokrewniona z arystokracją austriacką Amalia Mniszchowa. Przez salony dukielskiego pałacu przewinęło się wiele historycznych postaci. Działał tu teatr i kapela dworska. Mniszchowie utrzymywali własną dragonię i straż szwajcarską. Wnętrza pałacu wypełniały wysokiej klasy meble, kolekcja malarstwa europejskiego, niezwykłe pamiątki historyczne oraz bogate zbiory biblioteczne. Pod względem świetności pałac w Dukli nie ustępował innym dworom ówczesnej Europy. W 1779 roku Maria Józefa Szczęsna Potocka, córka Jerzego i Amalii, sprzedała rodową rezydencję wojewodzie wołyńskiemu Józefowi Kantemu Ossolińskiemu.

Na przełomie XVIII i XIX wieku Dukla była w posiadaniu Stadnickich. Helena Stadnicka wniosła w posagu majętność dukielską Wojciechowi Męcińskiemu, generałowi Wojska Polskiego, senatorowi - wojewodzie Królestwa Polskiego, potomkowi XVII-wiecznych dziedziców Dukli. Przez cały wiek XIX zespół pałacowo-parkowy należał do rodu Męcińskich, aż do 1925 r. Po zniszczeniach pałacu wywołanych pożarem w 1821 r. i pobytem wojsk rosyjskich w 1849 r., Cezar Męciński wraz z synem Adamem podjęli w 1875 r. prace budowlano - rekonstrukcyjne. Wprowadzone wówczas zmiany w podziale pomieszczeń parteru, dodanie balkonów, galeryjki, ganku wspartego na filarach od strony wschodniej, obramowań okien w elewacji zachodniej i neogotyckich okien w elewacji wschodniej, spowodowały zatarcie oryginalnych cech budowli. Męcińscy przez wprowadzenie elementów typowych dla ogrodów angielskich częściowo także przeobrazili park, nadając mu naturalistyczny wygląd. W 1925 roku pałac przeszedł na własność Tarnowskich.

Pomimo, że w wyniku II wojny światowej obiekt uległ zniszczeniu, a wyposażenie rozproszeniu, to kompleks zachowuje swe walory historyczno-artystyczne i należy do cennych zabytków polskiej kultury narodowej.

WYSTAWY
Z dziejów Dukli i dukielskiego zespołu pałacowo - parkowego - I piętro
Bogactwu wątków, jakie składają się na życie miasta i pałacu, odpowiada różnorodność obiektów prezentowanych na wystawie. Do najwcześniejszych dziejów Dukli nawiązuje cenny ornat z herbem Trąby z ok. 1540 r. (pochodzi z kościoła p. w. Marii Magdaleny w Dukli), zapewne ufundowany przez Jordanów, ówczesnych właścicieli miasteczka, którzy pieczętowali się takim herbem. Tarcza z Trąbami jest też widoczna na fotokopii pieczęci m. Dukli z 1564 r. Sporo wyeksponowanych pamiątek dotyczy postaci św. Jana z Dukli. Ścisły związek z dukielskim winnym szlakiem handlowym ma „Kopia atestacyay do win...” datowana w 1757 r. w Dukli. Szczególną uwagę poświęcono przemianom wyglądu miasta, prezentując liczne dukielskie widoki na fotografiach i pocztówkach, ukazujące nie tylko różnice w architektoniczno - urbanistycznym kształcie miasta, ale także przybliżające jego mieszkańców i klimat codziennego życia. Przedstawiono tu również wybrane postacie, ważne wydarzenia i epizody dokumentujące życie społeczne w Dukli w ostatnich dwóch stuleciach. Warto zwrócić uwagę na pas dukielskiego poczmistrza i książeczkę służby dla pocztyliona z 1840 r., a także mapę katastralną Dukli z 1904 r. (zdjęto w 1851 r.).
Historię zespołu pałacowo-parkowego starano się pokazać poprzez zachowane pamiątki i symbole nawiązujące do tradycji życia artystycznego w dukielskim pałacu. Dwie najważniejsze fazy rozwoju tego obiektu przedstawia schemat, wykonany na podstawie badań archeologiczno - architektonicznych przez Pracownię Konserwacji Zabytków w Rzeszowie, na którym widać jak przebiegał zarys dawnych fortyfikacji bastionowych i w jakim stopniu wykorzystano je przy budowie założenia pałacowego.

Na wystawie przedstawiono wizerunki właścicieli dóbr dukielskich, jak również rezydentów i gości pałacu, m. in. portret Tadeusza Kościuszki, który złożył wizytę w pałacu Mniszchów 19 października 1775 roku. Najwięcej zgromadzonych zabytków pochodzi z XIX i XX stulecia. Interesujące są plany przebudowy obiektu z 1875 roku oraz późniejszy projekt kaplicy grobowej Męcińskich w parku. Dużą wartość ikonograficzną przedstawiają fotografie wnętrz pałacowych ze wspaniałymi meblami rokokowymi i rzeźbami z marmuru kararyjskiego. Na kartach pocztowych można zobaczyć stan obiektów sprzed 1939 roku. Na wyróżnienie zasługują rysunki z pejzażami wykonane przez Helenę ze Stadnickich Męcińską ok. 1799 r. (właścicielkę Dukli w I połowie XIX w.), akwaforty ze scenami rodzajowymi Daniela Chodowieckiego i litografie z widokami miast Napoleona Ordy. Ekspozycję uzupełniają reprodukcje dzieł ważniejszych szkół malarstwa europejskiego z XVII, XVIII i XIX w., nawiązujące do dawnej kolekcji pałacowej. Prezentowane w biblioteczce książki w oprawie półfrancuskiej, sygnowane na grzbiecie tłoczonym, złoconym napisem „Dukla”, pochodzą z biblioteki pałacowej, której tradycje sięgają czasów mniszchowskich. Do wystroju wnętrz rezydencji nawiązują stylowe meble, elementy dekoracji ściennych oraz dywany wschodnie. Dawną kolekcję porcelany obcych wytwórni i szkła luksusowego reprezentuje m. in. fragment kompletu toaletowego z wytwórni w Brezowej (Pirkenhammer) w Czechach. Ciekawe też są miedziane i mosiężne naczynia kuchenne (takie produkowano w Wiedniu).

Nie sposób pominąć interesującej grupy archiwaliów, dokumentów, korespondencji, XIX-wiecznych rycin, starodruków, map, fotografii w różnym stopniu dokumentujących historię Dukli i dukielskiego zespołu pałacowo - parkowego. Zgromadzone obiekty świadczą o bogatej historii miasta i sygnalizują zjawiska artystyczne występujące w rezydencji dukielskiej.

WYSTAWY MILITARNE
Z walk w Karpatach w okresie I i II wojny światowej - II piętro
Ziemia dukielska przez swoje newralgiczne położenie w pobliżu najniższej, największej i najdogodniejszej dla komunikacji przełęczy karpackiej łączącej ziemie polskie z węgierskimi /obecnie słowackimi/, od najdawniejszych czasów była obszarem ruchu wojsk oraz polem rozmaitych działań wojennych, zwłaszcza I i II wojny światowej - stąd w zniszczonych jeszcze obiektach pałacowych w 1964 roku zorganizowana została wystawa nawiązująca do ostatniej wojny, która stała się zalążkiem Muzeum.

Kolekcja militariów związana jest z tematyką walk w okresie I i II wojny światowej w Karpatach zwłaszcza w rejonie Przełęczy Dukielskiej oraz polskich zbrojnych działań niepodległościowych w XX w. na terenie naszego regionu. Poważną grupę tworzą obiekty pochodzące z pola bitwy zachowane w formie destruktów lub niekompletów oraz przekazy z jednostek wojskowych. Ponad 70 % muzealiów pochodzi z produkcji oryginalnej lub licencyjnej sowieckiej, reszta to produkcja niemiecka, austriacka, francuska i polska. Liczebnie przeważają zabytki z okresu II wojny światowej. Wystawy militarne podzielone są na kilka bloków tematycznych.

Na kierunku dukielskim... Działania operacji karpackiej i gorlickiej XII 1914 - V 1915
Wystawa pokazuje genezę i przebieg dwóch największych w dziejach Galicji operacji wojskowych, w których walki toczono między innymi o opanowanie przełęczy karpackich w tym o bardzo silnie bronioną Przełęcz Dukielską. Uzupełnieniem tej ekspozycji jest wystawa Józef Piłsudski. Życie i działalność na tle polskiego czynu zbrojnego i niepodległościowego. Ważną jej częścią są fotografie przedstawiające chronologicznie epizody z działalności Naczelnika w walce o niepodległą Polskę.

Wśród eksponatów zwracają uwagę ciężkie karabiny maszynowe: austro - węgierski Schwarzlose kal. 8 mm (z bardzo rzadką w polskich muzeach pancerną płytą okopową) i rosyjski Maxim wz. 1910 kal. 7,62 mm. Oprócz tego modele broni palnej i białej, głównie produkcji austro - węgierskiej, używanej także przez Legiony Polskie: karabin Manlicher wzór 1895 kal. 8 mm; pistolet Steyr model 1912 kal. 9 mm; rewolwery Rasst Gasser i Gasser; szable: austriacka model 1827, austriacka oficerska model 1861, francuska model 1822, pruska model 1852/79; siodło i lanca kawaleryjska używane w Legionach Polskich.

Wrzesień 1939 roku na Przełęczy Dukielskiej i w Dukli
Mało znanym epizodem walk września 1939 roku był udział wojsk słowackich w agresji na Polskę. Wojsko Polskie swoje pierwsze walki w rejonie Przełęczy Dukielskiej stoczyło właśnie z jednostkami słowackimi. Jednak ograniczyły się one do drobnych incydentów. Główne uderzenie na kierunku dukielskim wykonali Niemcy, zajmując Duklę w nocy z 8 na 9 września.

Na wystawie można zobaczyć m. in. bardzo ciekawe fotografie z pobytu wojsk słowackich w Polsce oraz przykłady uzbrojenia i wyposażenia Wojska Polskiego w 1939 roku, a wśród nich: podstawowy karabin polskiej armii Mauser kal. 7,92 mm; karabin Lebel kal. 8 mm używany przez Obronę Narodową, szable wz. 21 i wz. 34, siodło polskiej kawalerii, a także mundur ostatniego obrońcy Dukli w 1939 roku - sierżanta Kuplińskiego.

Monte Cassino 1944. 2 Korpus Polski gen. W. Andersa
Wystawa ta nie wiąże się bezpośrednio z tematyką prezentowaną w dukielskim Muzeum i powstała jako wystawa rocznicowa. Ciekawa tematyka największej bitwy Wojska Polskiego na Zachodzie i interesujące eksponaty spowodowały włączenie jej do wystaw stałych. Na ekspozycji przedstawione są drogi Polaków do Armii Polskiej w ZSRR gen. Andersa, a potem walki w ramach 2 Korpusu Polskiego.

Wśród eksponatów angielski karabin Lee Enfield kal. 7,7 mm, niemiecki moździerz wz. 34 kal. 81 mm i czołgowy karabin maszynowy MG-34, a także ciekawy zbiór polskich i angielskich odznaczeń oraz pamiątkowe odznaki jednostek 2 Korpusu Polskiego.

Operacja Karpacko - Dukielska 8 IX - 30 XI 1944
Największa bitwa w polskich górach podczas II wojny światowej - bitwa o Przełęcz Dukielską - przez długie lata była motywem przewodnim naszego muzeum. Wystawa pokazuje genezę, przebieg, ważniejsze epizody i postacie oraz skutki bitwy dukielskiej - jednej z najkrwawszych bitew tej wojny. Straty wojsk sowieckich wyniosły ok. 123 000 zabitych, rannych i zaginionych. Wojska czechosłowackie straciły ok. 6500 żołnierzy, natomiast straty niemieckie i węgierskie szacuje się na prawie 70 000 ludzi.

W materiale fotograficznym przedstawiono głównie walki 1 Korpusu Czechosłowackiego, walczącego u boku Armii Czerwonej (w Czechach i na Słowacji walki tej jednostki ciągle pozostają w żywej pamięci - każdego roku organizowane są obchody rocznicowe bitwy dukielskiej). Wśród eksponatów mundury sowieckie i czechosłowackie oraz wiele pamiątek zebranych z pól bitewnych - hełmy, pociski, miny itp.

Uzbrojenie wojsk walczących w Karpatach
Ta ekspozycja stanowi uzupełnienie wystawy „Operacja Karpacko - Dukielska”. Prezentowane są tutaj najbardziej efektowne przykłady uzbrojenia i wyposażenia wojsk sowieckich, czechosłowackich, niemieckich i węgierskich. Na centralnym miejscu wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK kal.12,7 mm, a obok ciężki karabin maszynowy SG - 43 (Goriunowa) kal. 7,62 mm i rusznica przeciwpancerna PTRS kal. 14,5 mm. Na wystawie znajduje się również wyposażenie łączności używane na wysokich szczeblach dowodzenia Armii Czerwonej i cały zestaw indywidualnej broni strzeleckiej: pistolety maszynowe PPSz i PPS, karabiny Mosina (w tym również w wersji snajperskiej), pistolety TT i jako ciekawostka silnik, śmigło oraz wyposażenie kabiny samolotu CSS-13 - powojennej polskiej wersji sławnego sowieckiego „Kukuruźnika” PO-2, używanego w czasie wojny jako samolot szkolny, lekki nocny bombowiec, samolot łącznikowy i sanitarny.
Broń niemiecka i węgierska zajmuje mniejszą cześć wystawy - warto tutaj zwrócić uwagę na dwa węgierskie karabiny: wzór 35 kal.8 mm i wzór 1898/40 kal. 7,92 mm.

Uzupełnieniem wystawy są fotografie z czasów wojny i dwie mapy sztabowe: niemiecka i sowiecka.

Inspektorat ZWZ - AK „Joachim” Jasło - Krosno - Brzozów - Sanok 1939 - 1944
Tekst roty przysięgi akowskiej wprowadza oglądającego w tematykę tej największej europejskiej armii podziemnej z kulminacją jej działań zbrojnych w ramach Powstania Warszawskiego. Liczne archiwalne dokumenty konspiracyjne i partyzanckie przeplatają się z reprodukcjami fotografii.

W pierwszej sali ekspozycyjnej najcenniejszym zbiorem eksponatów jest Archiwum placówki ZWZ Jedlicze (kryptonim „Jaśmin”). Prezentowane w gablotach autentyczne dokumenty, przedstawiają działalność tej placówki. Zostały znalezione przypadkowo w czasie prac ziemnych w Turaszówce pod Krosnem na terenie prywatnej posesji. W metalowej skrzynce po akumulatorze znajdowało się około 100 dobrze zachowanych dokumentów z okresu od września 1939 roku do maja 1941 roku. Znajdują się tutaj instrukcje, meldunki, szyfry, rozkazy bojowe, plany, mapy i szkice topograficzne, gazety podziemne, listy konfidentów oraz przechwycone przez AK-owców donosy na mieszkańców Krosna i okolic. Są tutaj również wytyczne do działalności sabotażowej.

W drugiej sali prezentowana jest struktura organizacyjna i najważniejsze akcje bojowe w naszym regionie. Rodzajem podsumowania jest wielka mapa ścienna pokazująca 91 zbrojnych akcji na terenie inspektoratu. Dopełnieniem wystawy są pamiątki związane z represjami hitlerowskimi i komunistycznymi wobec akowców krośnieńskich.

Obok bogatej dokumentacji prezentowana jest kolekcja broni używanej przez partyzantów. Polskie Podziemie Zbrojne używało broni różnego pochodzenia, a więc i na wystawie mamy różnorodną broń: angielski pistolet maszynowy STEN kal. 9 mm, niemiecki pm MP-40 /tzw. Schmeisser/ kal. 9 mm, czy sowiecki ręczny karabin maszynowy DP kal. 7,62 mm.

Skansen broni ciężkiej na dziedzińcu Muzeum posiada 18 eksponatów, wśród których kilka szczególnie się wyróżnia:
· Czołg T - 34-85, podstawowy sprzęt pancerny Armii Czerwonej, używany również w Wojsku Polskim i produkowany po wojnie w Polsce. Prezentowany w naszym Muzeum czołg pochodzi z końcowego okresu wojny.
· Wyrzutnia rakietowa BM - 13 „Katiusza”. Jeden z najsławniejszych rodzajów sowieckiej broni - przenikliwy dźwięk startujących rakiet oznaczał rozpoczęcie każdej nowej ofensywy Armii Czerwonej.
· Haubico - armata wz. 1937 kal. 152 mm, bardzo skuteczna w zwalczaniu artylerii przeciwnika, ostrzale umocnień oraz zgrupowań wojsk z dużej odległości, które niszczyła pociskami ważącymi - zależnie od wersji- od 43,5 kg do ponad 48 kg.
· Niemiecka haubica 105 mm - jedyny sprzęt niemiecki w skansenie. Haubica używana przez armię niemiecką jeszcze w czasie I wojny światowej. Produkowana i stopniowo modernizowana w okresie międzywojennym i w czasie II wojny światowej, pozostawała podstawowym sprzętem artyleryjskim pułków artylerii w dywizjach piechoty.
· Działo pancerne ISU 152 - jedno z kilku zachowanych w Polsce. Ciężkie działo pancerne zbudowane na podwoziu czołgu ciężkiego IS i uzbrojone w haubico-armatę kal. 152 mm. Działa pancerne ISU wykazały wielką skuteczność w walce z czołgami niemieckimi typu „Tygrys” i „Pantera” dzięki czemu nazwano je „Zwierobojami”.