Od
czasów rzymskich przez przełęcze karpackie z północy na południe
Europy wiodły uczęszczane trakty handlowe, choć teren Beskidu Niskiego
długo był niezamieszkały. W okresie wczesnego średniowiecza tereny
te były okresowo zasiedlone przez Chorwatów, a w IX wieku Beskid
Niski stał się peryferyjną dzielnicą ponadplemiennego państwa Wiślan.
Słabo zaludniony, stanowił naturalną granicę miedzy państwem polskim
a Węgrami. Od 1031 do 1340 roku linia górnego Wisłoka była granicą
między Polską a Rusią Kijowską. Z terenów nadwiślańskich - z doliny
Dunajca, Białej, Wisłoki zaczęli przybywać pierwsi osadnicy. W r.
1387 r. królowa Jadwiga przyłączyła Ruś Czerwoną do Polski. Początkowo
ziemie Beskidu Niskiego, porośnięte dziewiczymi lasami, były w całości
własnością króla, a od XI wieku zaczęły się nadania na rzecz klasztorów,
biskupstw i świeckich feudałów. Za panowania Kazimierza Wielkiego
na prawie niemieckim były lokowane pierwsze wsie, a ludność która
je zasiedlała była przeważnie polska. Od XIII wieku teren Beskidu
Niskiego zaczęli zasiedlać Wołosi - pasterskie ludy bałkańskie,
zakładając wsie na prawie wołoskim, dostosowanym do pasterskiego
trybu życia. Znaczne nasilenie osadnictwa Wołochów na nastąpiło
w XVI w co spowodowało ponowne lokacje na prawie wołoskim wsi wcześniej
lokowanych na prawie niemieckim. Wzajemne przenikanie różnych narodowości,
kultur, religii i gospodarki przyczyniło się do powstania odrębnej
grupy etnicznej Łemków wyznania greckokatolickiego. W późniejszym
okresie część Łemków przeszła na prawosławie, stąd widoczne w krajobrazie
beskidzkim cerkwie grekokatolickie i prawosławne.
XVI-XVII w. był okresem rozkwitu gospodarczego regionu. Biecz i
Krosno należały do najbogatszych miast w Rzeczypospolitej. Spowodowało
to, że tereny Beskidu Niskiego zaczęły nękać bandy węgierskich rabusiów
zwanych tołhajami. Napadali oni na kupców przemierzających słynny
trakt winny z Węgier do Polski. Potop Szwedzki (1655-1660 r.) zakończył
okres dobrobytu. Wiele zniszczeń przyniósł też najazd księcia Siedmiogrodu
Jerzego II Rakoczego w 1657 roku.
W styczniu 1770 r. najwyższa władza konfederacji barskiej (1768-72
r.) - Generalność ulokowała się w Preszowie i wtedy graniczny pas
Beskidu Niskiego stał się dogodnym terenem dla działań partyzanckich
konfederatów. Powstały tu liczne obozy warowne w okolicach Radoszyc,
Barwinka, Muszynki, Izb (siedziba Kazimierza Pułaskiego), Blechnarki,
Koniecznej, Czeremchy i największy w Grabiu. Zakończenie działalności
partyzantów w tym rejonie nastąpiło w lipcu 1770 roku, kiedy to
Rosjanie rozbili obóz konfederatów pod dowództwem Pułaskiego, broniący
się nad Blechnarką.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. tereny Beskidu Niskiego
po obu stronach Karpat weszły w skład prowincji Galicja należącej
do monarchii Habsburgów. W 1846 r. władze austriackie sprowokowały
wystąpienia chłopskie przeciw szlachcie i tym samym wykorzystując
chłopów stłumiły przygotowywane szlacheckie powstanie narodowe.
W roku 1867 Galicja uzyskała autonomię, co zaowocowało gwałtownym
rozwojem gospodarczym. W Bóbrce koło Krosna w 1854 r. Ignacy Łukasiewicz
uruchomił pierwszą na świecie kopalnię ropy naftowej, a w Ulaszowicach
pod Jasłem pionierską destylarnię naftową, rozpoczynając wielki
boom naftowy - "Polski Teksas". W tym czasie rozbudowano
także koleje żelazne, tworząc m.in. linię Stróże - Zagórz, Zagórz
- Łupków - Medzilaborce (1872). Modne stają się uzdrowiska w Iwoniczu
i Rymanowie. Jednak z uwagi na ogólnie panującą, zwłaszcza na wsi,
przysłowiową nędzę galicyjską na przełomie XIX i XX wieku rozpoczęła
się masowa emigracja miejscowej ludności do Europy Zachodniej i
obu Ameryk.
Po wybuchu I wojny światowej pierwsze walki w Beskidzie Niskim rozpoczęły
się we wrześniu 1914 r. W wyniku działań wojennych, podczas których
zniszczeniu uległo wiele wsi, front ustalił się na linii Ciężkowice
- Gorlice - Konieczna - Bardejov. 2 maja 1915 roku armia austro-węgierska
rozpoczęła ofensywę na pozycje wojsk carskich, która zakończyła
się całkowitą klęską wojsk rosyjskich. Bitwa ta przeszła do historii
jako "bitwa gorlicka" i była największą na froncie wschodnim
I wojny światowej. W jej wyniku zginęło około 20 tys. żołnierzy,
a 75 tys. zostało rannych. Ślady tych walk odnaleźć można w pieczołowicie
restaurowanych cmentarzach, na których spoczywają żołnierze różnych
narodowości.
Uzyskanie przez Polską niepodległości spowodowało podzielenie Łemków
granicą karpacką. W okresie międzywojennym na terenie wschodnim
Beskidu Niskiego działać zaczęły ukraińskie partie i organizacje
narodowościowe. Przeprowadzono nieudane próby utworzenia łemkowskiego
państwa w r. 1918 proklamowano tzw. republikę Komaniecko-Wisłocką.
We wrześniu 1939 roku terenu Beskidu Niskiego broniła Armia Karpaty
w sile ok. 12 tys. żołnierzy. Niemcy i sprzymierzone oddziały słowackie
nacierając od południa szybko wyparły oddziały polskie, 10 września
zajmując Sanok. Podczas okupacji Beskid Niski należał do Generalnej
Guberni, w której stosowano terror, masową eksterminację ludności
żydowskiej i pacyfikacje wsi. Walczące polskie podziemie, oprócz
akcji sabotażowych na liniach kolejowych, w kopalniach ropy naftowej,
wykorzystywało przełęcze górskie w celu przemytu broni, pieniędzy
i przeprowadzania ludzi. We wrześniu 1944 roku Armia Czerwona i
Korpus Czechosłowacki rozpoczęły operację, której celem było przetarcie
drogi na południe przez Przełęcz Dukielską. Hitlerowcy dostrzegając
duże strategiczne znaczenie tego obszaru ściągnęli tu znaczne siły
i umocnili teren tworząc tzw. "Karpatenfestung" (twierdzę
karpacką). Operacja preszowsko-dukielska rozpoczęła się 8 września,
a zakończyła 6 października. Kotlinę, w której rozegrała się bitwa
nazwano "Doliną Śmierci". W wyniku bitwy dukielskiej wojska
radzieckie straciły ok. 70 tys. ludzi, Korpus Czechosłowacki ok.
6 tys. żołnierzy (40% stanu osobowego). Hitlerowcy ponieśli straty
sięgające 52 tys. zabitych i rannych. Całkowite wycofanie wojsk
niemieckich z Beskidu Niskiego nastąpiło w styczniu 1945 r., w wyniku
kolejnej ofensywy Armii Czerwonej. W wyniku działań wojennych zostały
prawie zupełnie zniszczone Jasło, Frysztak, Nowy Żmigród i wiele
wsi. Po ustąpieniu frontu na terenach Beskidu Niskiego swoją działalność
nasiliła Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), która była zbrojnym ramieniem
radykalnych frakcji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN).
Podejmowała akcje wymierzone przeciw cywilnej ludności polskiej
zamieszkującej te tereny oraz prowadziła działalność dywersyjną.
W latach 1945 47 trwały walki z wojskiem polskim, zakończone akcją
"Wisła", która polegała na przymusowym przesiedlaniu zamieszkującej
te tereny ludności łemkowskiej na ziemie odzyskane. Niedobitki UPA
przetrwały w niedostępnych zakątkach gór do 1949 r. Po 1956 roku
część rdzennej ludności łemkowskiej powróciła w Beskid Niski.
Po wojnie miała miejsce odbudowa miast i wsi po zniszczeniach wojennych.
Historia PRL na tych terenach wiąże się z rozwojem przemysłu. Obecnie
główny nacisk kładzie się na rozwój turystyki, która ma się stać
głównym źródłem dochodów tutejszej ludności.
|